Rondom het Domplein (±40-1500)

©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

Ter hoogte van het Domplein bouwden de Romeinen omstreeks het jaar 42 het castellum Traiectum. Het fort was onderdeel van een militair communicatienetwerk in de noordelijke grenszone van het Romeinse Rijk. Castella werden vooral gebouwd bij riviersplitsingen. In Utrecht ging het om de splitsing van Rijn en Vecht. Rechts en links van het castellum zijn huizen van de burgerlijke nederzetting te zien. Daar woonden de vrouwen en kinderen van de soldaten en waren werkplaatsen en herbergen te vinden. Aangezien niet bekend is hoe die huizen eruitzagen en waar ze precies stonden, gaat het hier – net als bij het fort zelf – vooral om een impressie.


©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

In de ruim 250 jaar dat de Romeinen hier waren, werd het castellum meerdere keren herbouwd. Begin derde eeuw werd de omwalling van hout en aarde vervangen door een tufstenen muur. Het castellum werd tegelijkertijd vergroot van 145 x 88 naar 152 x 124 meter. Het hoofdgebouw (principia) was al eerder in steen opgetrokken.


©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

In 695 kreeg de Engelse zendeling Willibrord van de Frankische hofmeier Pepijn II het voormalige castellum in Utrecht toegewezen. Het moest dienen als uitvalsbasis om vanuit daar de Friezen ten noorden van de Rijn tot het christendom te bekeren. Doordat de splitsing tussen Rijn en Vecht niet ver van het oude castellum verwijderd was, lag Traiectum op een goede strategische plek voor de missie. Willibrord herbouwde een wat ouder vervallen kerkje en wijdde dat aan Sint-Maarten, de beschermheilige van de Franken. Daarnaast bouwde hij nog een kloostergebouw en een ander kerkje dat hij wijdde aan Salvator.


©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

Hier een impressie van de bisschoppelijke burcht rond het jaar 1000. Rechts staat de Domkerk of Maartenskerk die bisschop Balderik bouwde in de 10de eeuw. Links daarvan staat de vroegmiddeleeuwse Heilig Kruiskapel met links daarvan de Salvatorkerk. Mogelijk waren de kerken via bovengrondse gangen met elkaar verbonden. Verder staat een eerste versie van het bisschoppelijk paleis tegen de westmuur van de burcht. De huizen van de handelsnederzetting Stathe ter hoogte van de huidige Zadelstraat (links) en Steenweg (rechtsboven) zijn in grijs weergegeven. Daar staat ook een vroege versie van de Buurkerk. Rechtsboven loopt de rivier de Rijn.


©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

De naar het westen uitgebreide bisschoppelijke burcht omstreeks het jaar 1040, gezien vanuit het zuidoosten. De grote romaanse Dom van Adelbold was in 1023 gewijd. De Dom heeft een voorplein (atrium) met links daarvan de Maartenstoren die onderdeel is van een poortgebouw. Links daarvan staan  twee paleizen die via galerijen met de kerk verbonden zijn. Bisschop Bernold zal omstreeks 1040 de beide paleizen hebben voltooid, waarvan de rechter (paleis Lofen) voor de Duitse keizer was en de linker voor de Utrechtse bisschop zelf. Verder staan binnen de muren van de bisschoppelijk burcht nog de Salvatorkerk en de Heilig Kruiskapel.

 


©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

De bisschoppelijke burcht omstreeks het jaar 1200. De immuniteitsterreinen van de kapittels van de Dom en Oudmunster (Salvator) waren rond 1050 door Bernold gesplitst. Aangezien de ruimte binnen het voormalige castellum beperkt was, werd het aan drie zijden uitgebreid. Daar werden vervolgens claustrale huizen gebouwd voor geestelijken van de twee kapittels. De Salvatorkerk werd rond die tijd aanzienlijk vergroot. Na een brand van 1148 was ook het koor van de Dom van Adelbold verlengd en voorzien van twee koortorens en vermoedelijk een kooromgang. Het nieuwe koor werd in 1173 gewijd.


©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

In 1254 werd de eerste steen gelegd voor de nieuwe gotische Domkerk die op den duur de romaanse geheel moest vervangen. Begonnen werd met de straalkapellen rondom het koor van de Dom. Net voordat het koor klaar was, werd er vanaf 1320 ook gebouwd aan de grote Domtoren die aan de westzijde van de nieuwe kathedraal moest komen. Op deze reconstructie van omstreeks 1350 wordt er nog hard gewerkt aan de toren en is net de grote houten klokkenstoel gereed gekomen.

Voor de bouw van de Domtoren klik hier


©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

Nadat de Domtoren in 1382 klaar was, werd er weer gebouwd aan het kerkkoor dat in 1410 klaar was. Daarna werd het transept van de romaanse kerk gesloopt, zodat aan het gotische dwarsschip begonnen kon worden. Op deze reconstructie van omstreeks 1440 wordt er ook een nieuwe kap gemaakt op de Buurkerk. De stad begint bovendien al aardig gevuld te worden met huizen en kloosters.



©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

In 1517 was het schip van de Domkerk min of meer voltooid. Alleen de overwelving met de bijbehorende luchtbogen moesten nog worden gebouwd. Eerst werd echter begonnen met een grote restauratie van de Domtoren. Tijdens de restauratie van de Domtoren stortte door Maarten Luther de aflatenhandel in. Aangezien dat de belangrijkste inkomstenbron was voor de bouw van de Domkerk, kwam het werk na 1525 vrijwel stil te liggen.



©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

Na de Reformatie van 1580 werd Utrecht protestant en was het verboden openlijk de katholieke godsdienst te belijden. Ook de Domkerk werd in gebruik genomen door de protestanten. Het eveneens protestant geworden Domkapittel bleef wel eigenaar van de Dom. In 1587 werd de Oudmunsterkerk gesloopt waardoor er ten zuiden van de Dom een open terrein ontstond. Deze reconstructie laat de situatie zien van omstreeks 1670. Vier jaar later zou Utrecht dramatisch veranderen door de gevolgen van de zwaarste storm die de stad ooit getroffen heeft.